Angst

dec 11, 2020

Spread the love

Angst in tijden van de Coronacrisis.

Samenvatting

De Covid-19 maatregelen hebben een negatief psychologisch effect op de korte, middellange en lange termijn en zijn zeer slecht voor de geestelijke volksgezondheid. De schadelijke gevolgen zoals minder sociale contacten, minder bewegen en het ontstaan van financiële problemen, zijn zodanig groot dat zij niet in verhouding staan tot het doel ervan: de bevolking beschermen tegen de gevolgen van een virusinfectie. Het klemt hierbij te meer dat het wetenschappelijk bepaald niet zeker is dat deze maatregelen werkelijk effectief zijn voor het gestelde doel. Zij zijn daarom in hoge mate disproportioneel. Studies laten zien dat er een toename is van slaapproblemen, angst- en depressieve klachten en verhoogd suïcidaal gedrag. Ook is er een toename van eenzaamheid in de samenleving.
Met het verstrijken van de tijd, de continuering van de maatregelen en de zeer eenzijdige beeldvorming door main stream media en overheid (persconferenties) is er in feite een “angstpandemie” ontstaan, zowel in de algehele bevolking als bij mensen die medisch al kwetsbaar zijn. Deze angst wordt versterkt doordat steeds benadrukt wordt dat er maar één probleem is (corona) met ook maar één oplossing (vaccin). Het is van belang om zich te realiseren dat het verhaal dat zich via deze angstopwekkende communicatiewijze van overheid en media in grote delen van de bevolking heeft verbreid bij velen heeft geleid tot een mindset, die psychologisch en psychiatrisch het karakter heeft van een psychische programmering, zoals die ook aangetroffen wordt bij bepaalde autoritaire sekten, zoals de Moonsekte. Kenmerken hiervan zijn een verhoogde suggestibiliteit en vermindering van rationeel denken, een blind vertrouwen in leidersfiguren die bescherming lijken te bieden tegen uiterlijke bedreigingen en een vergrote ontvankelijkheid voor acceptatie van autoritaire gedragsvoorschriften die worden gepresenteerd als een bescherming tegen het vermeende gevaar. Voor iemand die in deze mindset verkeert is het niet mogelijk om neutraal over de realiteit van het gevaar en de opgelegde maatregelen te discussiëren. De reden daarvoor is dat de gedragsvoorschriften leiden tot een bewustzijnsvernauwing met een gevoel van schijnveiligheid, dat door een discussie hierover bedreigd kan worden. Anders denken kan dan psychologisch niet worden toegestaan. Aangezien niet iedereen even gevoelig is voor deze programmering ontstaat er verdeeldheid in de samenleving. Er is hierdoor een toename van maatschappelijke spanningen, tot zelfs tussen vrienden en binnen families en gezinnen. Door de beschreven sterk emotie geladen psychische programmering is een normale discussie over dit onderwerp tussen andersdenkenden nauwelijks nog mogelijk. Om deze situatie te verbeteren is het noodzakelijk dat er een maatschappelijke context moet komen, waarin mensen op een gevoelsmatig veilige wijze hun opvattingen ter discussie kunnen stellen. Alleen dan is er zoiets als een “maatschappelijke deprogrammering” mogelijk, met herstel van de mogelijkheid van een normaal, wederzijds respectvol debat. Helaas biedt het overheids- en mediabeleid hiervoor op dit moment nog onvoldoende ruimte. Daardoor bestaat er bij ongewijzigd beleid een reële dreiging van een voortgaande maatschappelijke desintegratie. Dit is uiteraard zeer ongewenst. Voor het ACC is het daarom een belangrijk doel om eraan bij te dragen dat deze situatie zo snel mogelijk verbetert. Op dit moment neemt de beschreven angstpandemie eerder toe dan af en lijkt moeilijk te doorbreken. Dit is een punt van grote zorg.

Angst

De psychische gevolgen van de maatregelen.

Sinds begin dit jaar is er een hele nieuwe situatie over de hele wereld ontstaan waarbij er sprake lijkt van een gezondheidszorg probleem waarvoor ingrijpende vrijheidsbeperkende maatregelen ingezet worden met als doel vermindering van risico op besmetting. Deze maatregelen worden ingezet bij de gehele bevolking.  Deze maatregelen hebben grote gevolgen op de vrijheid van mensen, voor de economie en ook op psychisch welbevinden. Er zijn meer mensen met angst en is meer angst bij mensen. Vanuit het beloop van het virus en opgedane ervaringen, kan er een duidelijke risicogroep aangewezen worden die vatbaar is voor de fysieke gevolgen van dit virus en heeft het overgrote deel van de mensen die worden besmet weinig tot geen last van het virus. Het ligt dan ook voor de hand deze kwetsbare groep te beschermen en niet de hele bevolking om zo schadelijke gevolgen op financieel, psychisch en lichamelijk gebieden te beperken.

Hoofdstuk 1 : inleiding

 De dood hoort wezenlijk bij het leven. Er overlijden ongeveer 400 mensen per dag in Nederland, meer dan 150000 mensen per jaar 1. Van deze mensen overlijden ongeveer 2000, voornamelijk oudere en zieke mensen ,aan influenza. In een influenza pandemie kan dat zelfs tot 10.000 ziekenhuisopnames leiden en ook tot meer dan 4000 doden 2. Dit sterven aan het eind van het leven werd tot nu toe als een natuurlijk gebeuren beschouwd. Ook media hebben deze cijfers nooit zo groots gedeeld.
Er is nu een hele nieuwe situatie met Covid-19. Er is enorm veel aandacht vanuit media en overheid voor sterftecijfers, ziekenhuisopnames en er wordt veelvuldig gesproken over besmettingen. Er worden maatregelen ingezet om verspreiding te voorkomen en zo de kwetsbare groepen in de samenleving waaronder de ouderen en chronisch zieken te beschermen. Deze maatregelen variëren van lockdown, dringend advies om vanuit thuis te werken, 1,5 meter afstand houden, verbieden van bijeenkomsten met mensen, zeer frequent handen wassen, gebruik van desinfectiemiddelen tot de verplichting van het dragen van mondmaskers in publieke ruimtes. Deze maatregelen gelden voor de gehele bevolking, dus ook voor mensen zonder klachten en ook voor mensen / kinderen met een verminderd risico op ziekte en overlijden.
De maatregelen veroorzaken stress: als men zich ook niet houdt aan de maatregelen, kan er een boete volgen of zelfs opsluiting of bij bedrijven, boete en sluiting van hun bedrijf. De maatregelen geven veel schade op zowel somatisch als psychisch vlak, verzwakken daarmee juist de natuurlijke afweer van het lichaam en de geestelijke en lichamelijke gezondheid. Er is een zeer vreemde situatie ontstaan waarbij de maatregelen die bedoeld zijn om de volksgezondheid te bevorderen, een negatief effect hebben op de korte, middellange en lange termijn voor de mensen, in alle leeftijden.

Deze situatie is wereldwijd en er kan worden gesproken van een wereld ramp: de logistiek ligt wereldwijs stil waardoor veel mensen geen zorg krijgen en hongersnood dreigt: er zijn miljoenen slachtoffers in mindere ontwikkelende en ontwikkelingslanden 3,4. De ongelijkheid neemt toe in de wereld.

Een afwezig of mogelijk juist schadelijk lockdown-effect wordt pijnlijk geïllustreerd door een vergelijk van Zweden (geen lockdown) met NewYork (wel lockdown) in fig2. Het epidemie verloop van Zweden en NewYork in de tijd is vergelijkbaar, maar de epidemie kostte per capita veel meer doden in NewYork (fig 2).

De belastende lockdown heeft de NewYorkers dus niet veel geholpen. Het grote verschil in deze overlijdens kan mogelijk ook verklaard worden als gevolg van méér welvaartziekten in NY (vetzucht, hypertensie en diabetes), maar misschien heeft de lockdown het sterven in NY juist bevorderd door sociale isolatie in slecht geventileerde ruimten.

Fig 2. Covid19 epidemie in Zweden t.o.v. New York; vergelijkbaar verloop in de tijd, naar belangrijk meer doden in NY (per capita). BRON: Swedish Health Ministry.

Hoofdstuk 2 : effect op psychische gezondheid

Deze al maanden durende maatregelen hebben gevolgen op het gebied van economie als ook psychische gezondheid. Er wordt al snel na de covid-19 crisis gezien dat er meer psychische klachten worden genoemd. Zo presenteert het Trimbos instituut in mei 2020 de resultaten van een enquête die bij 3000 mensen gedaan waren (meerderheid (83%) vrouwen) 5. De helft van deze groep rapporteert slaapproblemen, 13 % benoemt angst voor corona en van deze groep heeft de meerderheid (80%) ook andere angsten en tevens ook depressieve klachten. Ook heeft 11 % suïcidale gedachten.

We weten dat welbevinden van mensen samen hangt met economische staat 6. In 2010 werd een artikel gepubliceerd die aantoonde dat de economische recessie en crisissen een negatieve impact hebben op psychische welbevinden 7. Er wordt ingeschat door de Nederlandse Bank dat het bruto binnenlands product (BBP) daalt met 6,4 % wat de grootste krimp is on de naoorlogse geschiedenis en bijna 2 x zo groot is als die tijdens de kredietcrisis in 2009 8. Een slechte economie en werkeloosheid hangt samen met verhoogde suïcaliteit 9. Ook Haw e.a. laten zien dat er een relatie is van economische crisis en verhoogd suïcidaal gedrag 10. Tijdens de Sars1 uitbraak in 2002 en de economische crisis in 2008 11 werd dit ook gezien. Vanuit data van 63 landen werd een toename van 20-30 % in suïcides gezien wat gerelateerd was aan werkeloosheid gedurende de in 2008 economische crisis.
Er wordt tot op heden geen toename gerapporteerd in het aantal suïcides vanuit de Commissie Actuele Suïcideregistratie 12 .

Een andere maatregel die wordt toegepast is die van 1,5 meter afstand houden, het in quarantaine moeten gaan en het niet of beperkt mogen samenkomen in groepen. Deze vermindering in sociale contacten kan leiden tot meer eenzaamheid. Eenzaamheid kan tot meer suïcidaliteit leiden in de algehele bevolking 13. Deze maatregelen met meer sociale isolatie bij quarantaine hebben forse psychologische gevolgen, (eenzaamheid en verveling). In Italië noemden mensen meer angsten tijdens de lockdown 14.
Ook personeelsleden die in quarantaine moesten gaan, hebben meer last van angsten, hebben vaker slaapproblemen en zijn moe. Er is ook meer kans op het ontwikkelen van traumatische klachten bij deze groep. Kinderen die in quarantaine hebben gezeten, laten ook een hogere kans zien op ontwikkelen van post traumatische stressklachten in vergelijking met kinderen die dat niet hebben meegemaakt. Hoe langer deze quarantaine duurt, hoe ernstiger de klachten ook zijn 15. Het is ook goed voor te stellen, dat de maatregelen zoals quarantaine  de normale sociale ontwikkeling bij kinderen en jongvolwassenen verstoort.

Bovengenoemde gaat over het effect van de (sociale) maatregelen bij mensen die niet bekend zijn met psychische problemen. Het effect van de maatregelen op mensen die kwetsbaar zijn, zoals bij mensen die psychische klachten hebben, is ook onderzocht. Het RIVM doet geregeld onderzoek naar gevolgen van de huidige covid-19 crisis. In hun laatste rapport geven ze aan dat vanaf week 11 de landelijke instroom van patiënten in de GGZ sterk afgenomen is en dat er ongeveer 63.000 minder verwijzingen van de huisarts naar GGZ-aanbieders hebben plaatsgevonden. De wachttijd voor hulp voor mensen met psychische problemen is daarmee fors opgelopen. Het aantal behandelingen lijkt nog niet op het niveau van afgelopen jaren. Bij iets meer dan de helft verloopt de behandeling wel zoals eerder, maar zorgelijk is dat bij ongeveer 45% van de mensen de zorg van de huisarts, POH-GGZ en GGZ behandelaars nog altijd via digitaal verloopt. Ook zorgelijk is dat bij 1/3 van de mensen dagactiviteiten niet zijn opgestart 16.

Hoofdstuk 3 : Angst en cognitieve dissonantie

De onzekerheid over dit onbekende en nieuwe virus geeft angst net als de ingezette maatregelen. Er is een situatie ontstaan waarbij er een acuut verlies, drastische veranderingen zijn van de oude situatie wat gepaard kan gaan met emoties zoals gezien worden bij rouw. Er kan onzekerheid ontstaan over de zin van het leven17 . Er ontstaat nu, met het verstrijken van de tijd en continuering van de maatregelen de situatie wat een angst pandemie genoemd kan worden. Deze COVID-19-pandemie creëert een doordringende sfeer van lang durende algemene onzekerheid over de economie, financiën, maar ook sociale relaties en gezondheid.

Hierdoor blijven angstklachten bestaan en nemen toe. Dit gevoel van angst en onrust treedt niet alleen op bij de mensen die meer kans hebben om ziek te worden, maar bij iedereen. Dit is eerder beschreven als traumatisering in de algehele bevolking en bij medische staf die helpen in de covid-19 crisis 18, 19.

Angst is dus prominent aanwezig in de gehele bevolking. Deze angst lijkt te bestaan met de angst besmet te worden met het virus of anderen te besmetten maar ook over de eventuele consequenties van de maatregelen (boetes, sluiting). De maatregelen zijn fors doordat ze op veel vlakken hun impact hebben. Daardoor wordt de ernst van de dreiging nog meer benadrukt en wordt de angst in stand gehouden. Er ontstaat een proces wat in de psychologie cognitieve dissonantie heet. Gedachten als “ het zal wel ernstig zijn anders wordt het niet ingezet” zijn daarbij passend.

Er is een onaangenaam gevoel vanuit tegenstrijdigheden die iemand ervaart. Er is namelijk een eigen overtuiging (recht op vrijheid, moeite hebben dit kwijt te raken, behoefte aan sociale contacten, behoefte aan aanrakingen) waarbij er gehandeld moet worden die in strijd hiermee zijn (sociale afstand houden). Dat geeft veel onrust, boosheid mogelijk naar zichzelf en vanuit daar ook juist sterk het idee dat de maatregelen dan vastgehouden moeten worden om zo een gevoel van zekerheid te gaan ervaren dat het dan wel beter wordt en nodig is geweest.

In de huidige situatie is dat toepasbaar : er is een virus wat een bedreiging lijkt te zijn voor de samenleving. Dat wordt steeds bevestigd door de overheid (persconferenties), (sociale) media (er worden steeds dodenaantallen genoemd of gesproken over toename besmettingen, terwijl het in werkelijkheid gaat over positieve PCR testen, er worden nare beelden van zieke mensen op de IC getoond). In de media wordt ook gesproken van strijders en helden, alsof we in een oorlog zijn. Dit alles versterkt het bovengenoemde proces van cognitieve dissonantie.

Deze cognitieve dissonantie veroorzaakt stress en angst. Dit kan leiden tot gezondheidsproblemen 20. Er zijn studies die hier onderzoek naar hebben gedaan. In 2003 werden diverse groepen bevraagd over maatregelen die destijds werden genomen door de regering. Het bleek dat juist de groep mensen die het meeste leden onder de maatregelen (financiële maatregelen toen), namelijk de groep met het laagste inkomen, paradoxaal genoeg het minst de ingezette maatregelen in twijfel trokken 21. Een studie die werd gedaan in Japan en Amerika liet zien dat bezorgdheid over jezelf de dissonantie in stand houdt. Deze angst wordt beïnvloed door het gedrag van een ander waarbij een gevoel van rechtvaardigheid ontstaat om gedrag te veranderen wat de angst doet dalen 22.

Er ontstaat steeds meer polarisatie in de bevolking.
Het gevoel van onmiddellijk en onbekend gevaar, lijkt meer angst te geven en maakt dat mensen het gevoel hebben gelijk te moeten handelen. Dat gevoel van persoonlijk gevaar, maakt dat mensen willen handelen en ook bv. sneller opteren voor een vaccin. De moderne communicatie speelt hierin een belangrijke rol. Deze maakt dat mensen het risico van het gevaar ook niet meer goed kunnen inschatten door de verspreiding van foute en beperkte informatie. Een onderzoek in 2013 laat dit mooi zien. Er was een verschil zichtbaar in het percentages vaccinaties voor de griep in Australië en Zweden en dat kon verklaard worden door het verschil in communicatie door de media over het gevaar van dit virus. Perceptie van het risico wordt erg beïnvloed door media, wat veel effect heeft op het angstniveau van de bevolking en daarmee effect op de beslissingen die men neemt 23. Deze angst verschilt ook per persoon. Mensen die al kwetsbaar zijn en onzeker zijn, een negatief zelfbeeld hebben en moeite hebben met het loslaten van controle, ervaren meer angst.

Hoofdstuk 4 : Sekte / hypnose

Tot nu toe laten de overheid en media het na om geruststellend te spreken en er wordt eigenlijk elke gelegenheid aangegrepen om maar de ernst van de situatie te benadrukken. Dit is een onophoudelijke confrontatie met niet reële gevaren, waarbij de angst alleen maar kan blijven regeren. Rationeel en logisch denken verdwijnen hiermee steeds meer naar de achtergrond en maakt plaats voor beslissen en een soort kokerdenken op basis van “geloof en vertrouwen dat de maatregelen wel het beste zal zijn”.
Er is een situatie ontstaan dat bijna op een wereldwijde sekte lijkt: er wordt ingespeeld op dat er één probleem is (corona) en dat er één oplossing is (vaccin). Kritisch denken is niet toegestaan, een persoonlijk leven is niet toegestaan, alles staat in het teken van deze denkwijze. Dat geeft bovengenoemde polarisatie. Hierbij hoort ook dat kritisch denken of anders denken sterk als framing kan worden neergezet: het wordt sterk gezien als erg schadelijk gedrag, iets wat schade kan toebrengen aan het ingestelde plan. Dat is iets wat merkbaar is nu: mensen met andere opvattingen of ideeën worden fors toegesproken, gedenigreerd en “complotdenkers” genoemd, daarmee niet serieus genomen. Dat maakt ook dat veel mensen die anders denken, hier moeilijk tegen bestand zijn en mogelijk ook weer gaan twijfelen. In de psychologie wordt dit proces gas lighting genoemd, een bepaalde manipulatie techniek waarbij de pleger erop uit is de tegenstander mentaal aan het twijfelen te brengen, er wordt twijfel gezaaid over het gezonde verstand van de persoon. Mensen gaan aan hun eigen inschattingsvermogen twijfelen.

Een andere term wat genoemd kan worden is massa hypnose. Er worden irrationele overtuigingen en gevoel bij mensen ingebracht waarbij vaak angst lijkt ingezet worden om dit te doen. Als eerste is bij hypnose een mentale staat nodig waarin mensen meer open staan voor bepaalde gedachten, zoals dat bij de angst van een ernstig dodelijk virus. Het normale denken wordt eigenlijk uitgeschakeld en er is volledige aandacht op dat ene, in dit geval covid-19. Het normale denken wordt uitgeschakeld op allerlei manieren : steeds dezelfde info zoals hierboven werd besproken (media, persconferenties), dus herhaling van info, waarbij ook termen als “ oorlog”, “helden” dit versterken. Dat resulteert erin dat hypnose wordt gezien als realiteit. Voor massa hypnose is het belangrijk om een grote groep mensen te hebben want groep dynamiek kan hierbij helpend zijn.

In 1969 liet een onderzoeker al zien (Hernert Krugman) dat het kijken naar televisie de hersengolven in de hersenen veranderde : het ging van bètagolven (hersengolven geassocieerd met actief, logisch denken) naar alfagolven. Dit wijst erop dat de meeste delen van de hersenen, delen die verantwoordelijk zijn voor logisch denken, afstemmen tijdens televisiekijken. Deze resultaten van dat televisiekijken hersengolven produceert in het lage Alpha-bereik, zijn later meerdere malen aangetoond in ander onderzoek. Dus het rationeel denken wordt eigenlijk uitgeschakeld 24.
Een ander onderzoek laat zien dat kinderen die voor een televisie gezet werden, veranderingen lieten zien, vergelijkbaar met hypnose. Er werd aangetoond dat de hersenstatus van de kinderen een bijna comateuze aard waren, zoals die van een hypnose. Dat gebeurde bij 30 seconden tv kijken 25.

Deze onderzoeken en de huidige verandering in de maatschappij, bevestigen alleen hoe kwetsbaar onze hersenen zijn en gemakkelijk beïnvloed kunnen worden door media (televisie, reclames, kranten), zeker als dat langdurig aanhoudt. Zeker ook als er mogelijk iets speelt als een levensbedreigend virus, zoals het wordt genoemd.

Hoofdstuk 5 : Conclusie

De dood is een wezenlijk onderdeel van ons leven. Het is duidelijk dat het virus niet door een lockdown kan worden uitgebannen. Het lijkt erop dat Covid19 net als eerdere (corona)virussen uiteindelijk deel gaat uitmaken van onze jaarlijkse griep-epidemie. Met het duren van de covid-19 pandemie en de maatregelen, ontstaat er steeds meer deze polarisatie. In een recente studie in Italië werd dit ook gezien: hier werd gekeken in een groep hulpverleners en niet hulpverleners hoe ze het risico van het virus inschatten. Hierbij werd een grote kloof gezien tussen de twee groepen over de perceptie van goed geïnformeerd zijn 26.
De gevolgen van de maatregelen op de korte, middel-lange en lange termijn voor de gezondheid van de algehele bevolking zijn enorm. Er zijn grote economische gevolgen en ook is er een toename van psychische klachten zoals in dit artikel beschreven : meer angsten, suïcides en depressies. Mensen zitten al lange tijd in hun angstgedachten met cognitieve dissonanties, wat maakt dat opnieuw anders denken, ook moeilijk is en tijd nodig heeft.
Om deze situatie te verbeteren is het noodzakelijk dat er een maatschappelijke context moet komen, waarin mensen op een gevoelsmatig veilige wijze hun opvattingen ter discussie kunnen stellen. Dat er meer ruimte is voor alle gedachten en emoties waardoor mensen uit hun angstgedachten kunnen komen. Alleen dan is er zoiets als een “maatschappelijke deprogrammering” mogelijk, met herstel van de mogelijkheid van een normaal, wederzijds respectvol debat. Helaas biedt het overheids- en mediabeleid hiervoor op dit moment nog onvoldoende ruimte. Daardoor bestaat er bij ongewijzigd beleid een reële dreiging van een voortgaande maatschappelijke desintegratie. Dit is uiteraard zeer ongewenst. Voor het ACC is het daarom een belangrijk doel om eraan bij te dragen dat deze situatie zo snel mogelijk verbetert en de algehele gezondheid te verbeteren. Dus mee te denken hoe de kwetsbare groep beschermd kan worden en de meerderheid van de bevolking haar werkzaamheden kan oppakken en zich weer kan gaan herstellen.

  1. Staline :https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/7052_95/table?dl=E608, bezocht op 10 december 2020.
  2. van Genugten (2003). Pandemic Influenza and Healthcare Demand in the Netherlands: Scenario Analysis. Emerging Infectious Diseases; Vol. 9 Issue 5, pp. 531–538, 2003.
  3. Zetsche DA & Consiglio R. (2020). One Million or One Hundred Million Casualties? – The Impact of the COVID-19 Crisis on the Least Developed and Developing Countries University of Luxembourg, Law Working Paper Series, 2020-008 66 Pages Posted: 10 May 2020 Bezocht op: 5 Oct 2020.
  4. Schippers MC. (2020). For the Greater Good? The Devastating Ripple Effects of the Covid-19 Crisis. Front Psychol. 11:2626
  5. https://www.trimbos.nl/actueel/nieuws/bericht/neerslachtiger-meer-slaapproblemen-en-gedachten-aan-de-dood-door-corona, bezocht op 7-10-2020.
  6. Godinic D, Obrenovic B., Khudaykulov A. (2020). Effects of Economic Uncertainty on Mental Health in the COVID-19 Pandemic Context: Social Identity Disturbance, Job Uncertainty and Psychological Well-Being Model. International Journal of Innovation and Economic Development, 6(1). April. 61-74.
  7. Uutela A. (2010) Economic crisis and mental health. Curr Opin Psychiatry. 2010; Mar;23(2):127-30
  8. De Nederlandse Bank – Economische Ontwikkelingen en Vooruitzichten – Juni 2020, Nummer 19, https://www.dnb.nl/nieuws/publicaties-dnb/economische-ramingen/index.jsp. bezocht op 1 december 2020.
  9. (2016). Suicide and the economic situation in Europe: are we experiencing the development of a ‘reverse stigma’? Br J Psychiatrie ; Oct;209(4): 273-274
  10. Haw C., Hawton K., Gunnell D. & Platt S. (2015). Economic recession and suicidal behaviour: Possible mechanisms and ameliorating factors. Int J Soc Psychiatry. Feb:61(1):73-81
  11. Kawohl, W., & Nordt, C. (2020). COVID-19, unemployment, and suicide. The Lancet Psychiatry, 7(5), 389–390.
  12. https://www.113.nl/actueel/5e-duiding-cans-commissie-actuele-nederlandse-suicideregistratie bezocht op 10 oktober 2020.
  13. Stockley A & Koyanagi A. (2016). Loneliness, common mental disorders and suicidal behavior: Findings from a general population survey. J Affect Disord. Jun;197:81-7).
  14. Baiano C, Zappullo I (2020).Tendency to Worry and Fear of Mental Health during Italy’s COVID-19 Lockdown. Int J Environ Res Public Health ;Aug (15): 17(16): 5928.
  15. Brooks SK, Webster SK, Smith LE, Woodland L, Wessely S, Greenberg N and Rubin GJ. (2020). The psychological impact of quarantine and how to reduce it: rapid review of the evidence . Lancet; 395: 912–20 Published Online February 26, 2020.
  16. Kort-Cyclische Rapportage Indirecte Effecten COVID-19 Op Zorg En

Gezondheid (14 september 2020) RIVM. Bilthoven. Laat bezocht 1 december 2020 op https://www.rivm.nl/documenten/kort-cyclische-rapportage-indirecte-effecten-covid-19-op-zorg-en-gezondheid-14-september.

  1. Papa, A., Lancaster, N. G., & Kahler, J.(2014) Commonalities in grief responding across bereavement and non-bereavement losses. Journal of Affective Disorders: 161, 136-143
  2. Li Z., Ge J., Yang M., e.a. (2020). Vicarious traumatization in the general public, members, and non-members of medical teams aiding in COVID-19 control. Brain Behav. Immun. [Epub ahead of print]
  3. Joob B., Wiwanitkit V. (2020). Traumatization in medical staff helping with COVID-19 control. Brain Behav. Immun. [Epub ahead of print]
  4. Mirjana P. Vuksanović. (2020) COVID-19, cognitive dissonance and conspiracy theories. Српско социолошко друштво.54(3), 518-533.
  5. Jost, J. T., Pelham, B. W., Sheldon, O., & Ni Sullivan, B. (2003). Social inequality and the reduction of ideological dissonance on behalf of the system: evidence of enhanced system justification among the disadvantaged. European Journal of Social Psychology, 33(1), 13–36.
  6. Kitayama, S., Snibbe, A. C., Markus, H. R., & Suzuki, T. (2004). Is There Any “Free” Choice? Psychological Science, 15(8), 527–533.
  7. C Sandell T, Sebar D & Harris N. (2013). Framing risk: communication messages in the Australian and Swedish print media surrounding the 2009 H1N1 pandemic. Stand J Public Health. Dec;41(8): 860-5.
  8. Krugman, Herbert E. (1966). The Measurement of Advertising Involvement. Public Opinion Quarterly, 30(4), 583
  9. Graham, Daniel W. (1990) “David H. Mulholland, A Reading Guide to the Book of Mormon,” Review of Books on the Book of Mormon 1989–2011: Vol. 2 : No. 1 , Article 17.
  10. Simione L & Gnagnarelle C. (2020). Differences Between Health Workers and General Population in Risk Perception, Behaviors, and Psychological Distress Related to COVID-19 Spread in Italy. Front Psychol. Sep