Dr. Jona Walk ‘Conformity and academic (un)freedom in the wake of the pandemic’
Tijdens het congres Back to the Future – Restoring Hippocrates, Trust, and Sovereignty in Modern Medicine (25 & 26 oktober 2025, Antropia Driebergen) sprak dr. Jona Walk over de druk tot conformiteit binnen medische en academische instellingen tijdens de coronaperiode. Ze liet zien hoe deze druk de ruimte voor kritische dialoog en wetenschappelijke vrijheid verkleinde, met gevolgen voor artsen, onderzoekers en besluitvorming. Walk benadrukte het belang van academische vrijheid, radicale transparantie en professionele integriteit — juist wanneer maatschappelijke en politieke druk groot is. Ze deelde haar persoonlijke zoektocht naar het verdedigen van wetenschappelijke integriteit, pleitte voor open toegang tot datasets en beschreef de emotionele tol van academische isolatie en het belang van trouw blijven aan je waarden.
Stresstest voor instituties
De coronapandemie fungeerde als een ongekende stresstest voor onze medische instituties. In een tijd waarin eenduidigheid de hoogste prioriteit kreeg, raakte een essentieel mechanisme van vooruitgang in de verdrukking: de academische vrijheid. Dr. Jona Walk, arts in opleiding tot internist in het Radboudumc en gepromoveerd immunoloog, analyseerde in een indringend betoog hoe de druk tot conformiteit de wetenschappelijke dialoog heeft verstikt en welke lessen we hieruit moeten trekken voor de toekomst van de geneeskunde. Geïllustreerd met opmerkelijke en verontrustende persoonlijke ervaringen lichtte ze toe waarom academische vrijheid niet alleen essentieel is voor wetenschappers en medici, maar ook voor het functioneren van de democratie. Denk bijvoorbeeld aan de oproep van PvdA-Tweede Kamerlid Attje Kuiken om de licentie af te nemen van vaccin-kritische artsen. In plaats van haar onmiddellijk te wijzen op de scheiding van verantwoordelijkheden van parlementsleden en artsen, was de reactie van minister (en medicus) Ernst Kuipers: ‘Ik ga kijken wat ik kan doen’ wat leidde tot het dwarszitten van deze artsen. Ander voorbeeld: het door de overheid om politieke redenen weghouden van data over oversterfte en het liegen en draaien daarover door Agnes Kant, directeur van bijwerkingencentrum LAREB.
Het probleem dat Walk aankaart, overstijgt de medische inhoud van de crisis. Waar wetenschap normaliter een proces is van voortdurende twijfel en toetsing, zagen we de opkomst van ‘de’ wetenschap als een onwrikbaar dogma tijdens de coronacrisis. Afwijkende observaties werden niet langer behandeld als waardevolle bijdragen aan, maar als een bedreiging voor de volksgezondheid – met bedreiging van kritische wetenschappers ten gevolge daarvan. Dit creëerde een klimaat waarin de angst voor professionele uitsluiting groter werd dan het dienen van wetenschap. Wie had kunnen bedenken dat het uiten van wetenschappelijke twijfel in plaats van een vanzelfsprekend onderdeel van het vak, moed zou gaan vereisen. Meerderen die zich durfden uit te spreken, betaalden daarvoor met verlies van hun positie en reputatie.
Politieke druk op academia
De druk tot conformiteit bleef niet beperkt tot de werkvloer. Walk legt bloot hoe universiteiten en ziekenhuizen deze eenvormigheid versterkten. Instituten die vrijplaatsen voor onafhankelijk denken moeten zijn, bleken kwetsbaar voor politieke druk. Belangen als reputatiemanagement en financieringsstromen kregen vaak voorrang boven het beschermen van de academische vrijheid van medewerkers. En wanneer de top van een organisatie een specifiek narratief uitdraagt, wordt de drempel voor medewerkers om afwijkende observaties te delen nagenoeg onoverkomelijk, zo bleek bijvoorbeeld nadat minister De Jonge verontwaardigd meldde dat 65% van de opgenomen patiënten niet gevaccineerd was. Walk publiceerde als eerste dat uit de data juist bleek dat het precies andersom was: 35% was ongevaccineerd, niet alleen in haar ziekenhuis maar ook in andere zo lieten collega’s weten. Er ontstond zoveel commotie over het delen van dit simpele feit, dat haar opleidingsplaats in gevaar kwam.
Wanneer terugkoppeling van de werkvloer gefilterd wordt door zelfcensuur uit angst voor gevolgen, ontstaat er een tunnelvisie. Walk betoogt dat uit de data over de vaccins al snel duidelijk was dat deze maar zeer beperkt werkten en geen virusoverdracht voorkwamen. Dit geluid mocht echter niet gehoord worden en werd niet meegewogen in de besluitvorming. Er er dreigde zelfs invoering van 2G, wat tot verplichte vaccinatie zou leiden.
Ondanks dringende waarschuwingen van mensen om haar heen die vreesden voor haar loopbaan, besloot Walk dat zwijgen geen optie meer was. Als immunoloog wist ze dat de data die zij met enkele andere wetenschappers verzamelde essentiële nuances bevatten. Enerzijds is er loyaliteit aan het ziekenhuis, anderzijds de als heilig gevoelde plicht tot wetenschappelijke integriteit. Omdat ze niet anders kon, bleef ze kritische stukken delen in diverse media, ondanks waarschuwingen vanuit de leiding.
Ze wil niet oordelen over collega’s die voor zwijgen kozen, ieder maakt een eigen afweging. Maar het verlies van de academische vrijheid wordt hierdoor mede in stand gehouden. De oplossing voor dit probleem zal niet van de met elkaar verknoopt geraakte politiek en academia zelf komen: er spelen te grote belangen. Het is aan onszelf om integer te blijven, ons uit te spreken vanuit de noodzaak van waarheidsvinding, en een parallel systeem te creëren waarin ruimte voor kritiek is gewaarborgd. Publiceren via Substack, via podcast en alternatieve media doet er dus toe.
Radicale transparantie
De oplossing die Walk aandraagt, is het principe van radicale transparantie. Wetenschap is geen religie die onvoorwaardelijk geloof vereist, maar een methode die volledige openheid eist. Door ruwe data, tegenstrijdige onderzoeksresultaten en de argumenten achter beleidskeuzes volledig openbaar te maken, geef je de maatschappij de instrumenten om zelf na te denken.
Professionele ongehoorzaamheid
In het verlengde hiervan introduceert Walk het concept van professionele ongehoorzaamheid in dienst van de waarheid, dus vanuit een fundamenteel ethisch anker. Door te zwijgen, wordt het systeem in stand gehouden.
Het was niet de bedoeling dat ze op deze conferentie zou spreken, ze neemt hiermee opnieuw een risico voor haar loopbaan. Maar de eigen integriteit en het grote belang van de academische vrijheid (die wettelijk geborgd zou moeten gaan worden) staan boven institutionele richtlijnen wanneer deze aantoonbaar in conflict zijn met wetenschappelijke feiten. Deze vorm van ongehoorzaamheid verzet zich tegen de politisering van academia.
Walk roept op om ons uit te spreken. Voor academische vrijheid is het cruciaal dat artsen en wetenschappers de moed opbrengen om weer onafhankelijk te denken en te handelen. Dit vraagt om een cultuurverandering binnen de instituten, waarbij kritiek niet langer als een risico wordt gezien, maar verwelkomd als een essentiële bijdrage aan de wetenschap.
Ze benadrukt het belang van trouw blijven aan je waarden:
“Als je vanuit een zuivere intentie werkt, eerlijk blijft en niet liegt, heb je niets te vrezen.”
Het betoog van Walk is een oproep aan al haar vakgenoten om de regie over hun eigen professionaliteit terug te nemen en de moed te vinden om te staan voor de waarden die hun vak definiëren. Ook als bijdrage aan de democratie.
De volledige videopresentatie van dr. Jona Walk is hier te bekijken:
Jona Walk is medeoprichter van de Vierde Golf, vereniging voor het bevorderen van een crisisbestendige democratie. Er is een meldpunt waar anoniem meldingen gedaan kunnen worden over aantasting van academische vrijheid: academischevrijheid@vierdegolf.org