nov 17, 2026

Onafhankelijk advies bestaat niet. Onafhankelijk wetenschappelijk advies evenmin.

nov 17, 2026

Column van oud-huisarts en bestuurslid Michael Smulders

Deze week staan opnieuw vier artsen voor de rechter vanwege de keuzes die zij tijdens de coronaperiode bij de uitoefening van hun beroep hebben gemaakt. De rechter beoordeelt in eerste instantie niet het medisch handelen zelf, maar vraagt of de betrokken artsen hebben gehandeld overeenkomstig de richtlijnen van de beroepsvereniging. Niet zelden valt daarbij de uitdrukking ‘wetenschappelijke consensus’, een begrip dat mij altijd doet denken aan de kinderlijke oplossing van een meningsverschil op het schoolplein: ‘de meeste stemmen gelden’. Gerechtelijke uitspraken kunnen grote gevolgen hebben voor de betrokkenen. Dan mag je verwachten dat de onderbouwing stevig is. Maar juist tijdens de coronaperiode bleek de wetenschappelijke onderbouwing van het beleid van zowel de overheid als de beroepsgroep op verschillende punten flinterdun te zijn

(vrijdag 20 november 2026, Raad van State, Kneuterdijk 22, Den Haag, 10.30h)

Onafhankelijk advies bestaat niet. Onafhankelijk wetenschappelijk advies evenmin.

We hebben er allemaal behoefte aan: een wetenschappelijke onderbouwing van onze standpunten. Niet alleen het gevoel of de overtuiging dat iets zo is, maar ook de mogelijkheid om onze opvattingen met feiten te staven. Voor de rechtspraak en de overheid is een dergelijke onderbouwing zelfs een noodzakelijke voorwaarde om goed te kunnen functioneren. Van rechters en bestuurders wordt niet alleen verwacht, maar ook geëist dat hun beslissingen en oordelen niet gebaseerd zijn op persoonlijke meningen, maar op een deugdelijke onderbouwing. Wie zelf niet over de benodigde kennis beschikt, gaat op zoek naar betrouwbare bronnen.

Wordt de wetenschap al dan niet opzettelijk gebruikt om andere doelen na te streven dan wetenschappelijke waarheidsvinding?

De Gezondheidsraad als wetenschappelijke autoriteit

Voor vraagstukken in de gezondheidszorg wordt veelvuldig advies gevraagd aan de Gezondheidsraad.

Zelf verzocht ik de vaccinatiecommissie van de Gezondheidsraad haar positieve advies over de populatie brede toediening van antistoffen tegen het RS-virus aan zuigelingen te heroverwegen waarbij ik de genomen beslissing toetste aan het kader dat de Gezondheidsraad zelf opstelde voor haar handelen. Op een twintig pagina’s tellend pleidooi inclusief wetenschappelijke onderbouwing kwam echter niet meer terug dan een beleefd bedankje voor de belangstelling: ‘ivoren toren’gedrag.

Zo ook lijkt de bereidheid om een wetenschappelijk advies publiekelijk te verdedigen niet vanzelfsprekend voor de Gezondheidsraad. Emeritus-hoogleraar Armand Girbes verklaarde onlangs dat hij bereid was tot een live televisiedebat over het advies van de Gezondheidsraad inzake transgenderzorg voor jongeren.

Bij deze behandelingen wordt al vroeg ingegrepen in de natuurlijke puberteitsontwikkeling door middel van medicamenteuze behandeling, later eventueel gevolgd door verdere ‘genderbevestigende’ ‘medische’ ingrepen. Dit zogenoemde Dutch protocol wordt door de Gezondheidsraad verdedigd, terwijl verschillende landen om ons heen op de pauzeknop hebben gedrukt, juist omdat de wetenschappelijke onderbouwing van dit protocol nog onvoldoende inzicht biedt in de gevolgen op lange termijn.

Gesprekspartners vanuit de Gezondheidsraad en de betrokken academische genderklinieken bleken echter niet bereid aan dat debat deel te nemen, met als argumentatie dat het een te gevoelig onderwerp is en dat een openbare discussie schade kan betrokkenen aan patiënten. Maar ironisch genoeg, schade, dat was nu juist het onderwerp van de wetenschappelijke discussie.

Door gebrek aan transparantie en door het uit de weg gaan van discussie ondermijnen de academie, adviesraden en instituten het maatschappelijk vertrouwen in hun adviezen.

Wetenschap of ideologie?

Er wordt ontzettend veel wetenschappelijk onderzoek verricht. Kenmerkend voor wetenschap is dat onderzoeksresultaten lang niet altijd eenduidig zijn. En dat is positief, ze vormen vaak aanleiding tot discussie, nader onderzoek en herziening van eerdere inzichten.

Toch kun je je niet aan de indruk onttrekken dat wetenschappelijke onderzoeksresultaten selectief worden gebruikt om een bepaald belang, overtuiging of ideologie te ondersteunen.

De vraag dringt zich dan ook op of de adviezen van de Gezondheidsraad daadwerkelijk voldoen aan de maatstaf die deze instelling zichzelf oplegt. Op zijn eigen website stelt de raad immers dat zijn adviezen gebaseerd moeten zijn op onafhankelijke en transparante weging van wetenschappelijke gegevens, feiten en opvattingen.

Maar hoe onafhankelijk kan een wetenschappelijk advies zijn wanneer de deskundigen die het opstellen zelf belang hebben bij de richting waarin hun vakgebied zich ontwikkelt?

Belangenverstrengeling: meer dan financiële afhankelijkheid

Adviezen van de Gezondheidsraad worden opgesteld door mensen. Deskundige mensen, zonder twijfel, maar ook mensen met eigen overtuigingen, ambities en belangen.

Bij belangenverstrengeling wordt doorgaans gedacht aan financiële beïnvloeding, bijvoorbeeld door banden met de farmaceutische industrie. Subsidies, octrooien, vergoedingen en zakelijke relaties met bedrijven kunnen invloed hebben op de positie en het oordeel van onderzoekers.

Wanneer commissieleden in hun belangenverklaring (disclosure of interests) aangeven dat zij geen financiële banden hebben met deze industrie, wordt al snel aangenomen dat daarmee hun onafhankelijkheid voldoende is gewaarborgd.

Maar is dat wel terecht?

Naast financiële belangen zijn er minstens drie andere categorieën van belangen die de onafhankelijkheid van wetenschappelijke adviseurs kunnen beïnvloeden.

  1. Professionele belangen

Wetenschappers hebben een carrière, een reputatie en een positie te verdedigen. Erkenning binnen het eigen vakgebied, wetenschappelijke publicaties en mogelijkheden voor vervolgonderzoek kunnen een rol spelen bij hun oordeelsvorming.

  1. Intellectuele belangen

Onderzoekers kunnen sterk overtuigd zijn van de waarde van een bepaalde onderzoeksrichting. Wie jarenlang heeft bijgedragen aan de ontwikkeling van een behandeling of wetenschappelijk concept, zal niet altijd gemakkelijk afstand nemen van de eigen uitgangspunten.

  1. Institutionele belangen

Universiteiten, onderzoeksinstituten en medische centra hebben belang bij de verdere ontwikkeling van hun vakgebied. Nieuwe technologieën, behandelingen en onderzoeksmogelijkheden versterken hun wetenschappelijke positie en trekken nieuwe financiering aan.

Deze belangen hoeven niet te betekenen dat wetenschappers bewust onjuiste adviezen geven. Maar ze kunnen wel degelijk invloed hebben op de manier waarop onderzoeksresultaten worden geïnterpreteerd, onzekerheden worden gewogen en aanbevelingen tot stand komen.

Wie bewaakt de grens tussen wetenschap en ethiek?

Wetenschappelijke deskundigheid is onmisbaar voor goede advisering, maar het is geen garantie voor onafhankelijke, non-normatieve oordeelsvorming; het geeft deskundigen niet automatisch het recht om te bepalen wat maatschappelijk wenselijk of ethisch aanvaardbaar is.
Juist wanneer de wetenschappelijke richting ook een belang van de betrokken deskundigen zelf is, bestaat het risico dat de vraag wat technisch mogelijk en medisch nuttig is, ongemerkt bepalend wordt voor de vraag wat maatschappelijk en ethisch aanvaardbaar is.

Wetenschap is ook maar een mening?

Nee, wetenschap is meer dan een mening. Maar een wetenschappelijk advies is geen waarheid die boven iedere discussie verheven is. Het is een tijdgebonden oordeel, gebaseerd op beschikbare kennis, gekozen uitgangspunten en de interpretatie van gegevens die morgen weer anders kunnen worden gewogen.

Daarmee ligt de verantwoordelijkheid niet alleen bij de wetenschappers en hun adviescommissies. Misschien ligt die nog wel zwaarder bij degenen die zich op hun adviezen beroepen. Bij een overheid die politieke keuzes als wetenschappelijke noodzaak presenteert. Bij een pers die wetenschappelijke autoriteit kritiekloos als waarheid doorgeeft, terwijl haar opdracht juist is om die autoriteit kritisch te bevragen.
Bij rechters die zich achter professionele richtlijnen en consensus verschuilen, alsof daarmee de vraag naar de juistheid van hun oordeel al beantwoord is.

Het begrip onafhankelijk wetenschappelijk advies verdient dan ook een veel kritischere beschouwing. En evenzo belangrijk is dat wetenschappelijke adviezen niet op gezag worden aanvaard, maar voortdurend aan kritische wetenschappelijke tegenspraak worden blootgesteld.

Spread the love

Steun ons, word vriend!
Vindt u de artikelen van Artsen Collectief waardevol? Word dan vriend. Gratis! Als vriend krijgt u onze maandelijkse nieuwsbrief, kunt u suggesties doen aan ons redactieteam en blijft u op de hoogte van alle ontwikkelingen!
Samen staan we sterker. Van angst terug naar vertrouwen!

Disclaimer: Het Artsen Collectief is niet verantwoordelijk voor de inhoud op de genoemde pagina’s van externen waar naar verwezen wordt. Het delen van een pagina betekent niet dat het Artsen Collectief alle opvattingen deelt. Het Artsen Collectief ondersteunt het inwinnen en delen van (medische) informatie zonder censuur om een open gesprek / wetenschappelijke discussie te stimuleren.

Selecteer een Afleverpunt